KASTELEN IN GELDERLAND

Foto's: Landgoed De Poll en Erwin Zijlstra.

Gelderland, de grootste provincie van Nederland, is rijk aan kastelen. In elke Gelderse gemeente hebben in het verleden kastelen gestaan. Deze middeleeuwse burchten en adellijke huizen zijn nauw verbonden met de Gelderse geschiedenis en met de ontwikkeling van het landschap. Eeuwenlang hadden de kastelen economisch gezien een centrale rol in het middeleeuwse landschap en waren ze cruciaal voor de vorming van het omringende gebied.

 

 In de vorm en ontwikkeling van de kastelen is er een grote verscheidenheid. Zo werden in het oosten van de provincie verschillende mottekastelen (op een aarden heuvel) gesticht en zijn op de Veluwezoom ringwalburgen uit de vroege middeleeuwen bewaard gebleven. In het rivierengebied werden onder meer zaaltorenkastelen gesticht, die later vaak uitgroeiden tot grotere complexen. Het omvangrijke kasteel Hernen bijvoorbeeld, is vanuit een versterkte woontoren ontstaan. Veel van de grote, bekende kastelen in Gelderland zijn tegenwoordig toegankelijk voor het publiek. Daarbij zijn indrukwekkende middeleeuwse burchten zoals Ammersoyen, maar ook versterkte adellijke huizen en kastelen die na de Middeleeuwen in gebruik zijn genomen als buitenplaatsen, zoals Middachten bij De Steeg en huis Verwolde bij Laren.

 

In 2013 is het omvangrijke boek ‘Kastelen in Gelderland’ verschenen bij Uitgeverij Matrijs, dankzij een samenwerking tussen vier Gelderse erfgoedinstanties het Gelders Genootschap, Gelders Erfgoed, Geldersch Landschap en Kasteelen en het Gelders Archief.

 

 

Kasteelruïnes lijken op het eerste gezicht in ons land een tamelijk zeldzaam verschijnsel te zijn. Het laten zien van verval en teloorgang past immers niet bij onze volksaard. Maar schijn bedriegt. Op de lijst van rijksmonumenten staan bijna honderd kasteelruïnes. Dit is terecht aangezien deze objecten een tastbaar overblijfsel zijn van een vaak roerige periode uit onze geschiedenis. Een kasteelruïne kunnen we definiëren als’ een bovengrondse , vervallen muurwerk van een kasteel’. Bij de waardering is juist de vervallen staat van groot belang. Zonder enige mate van instandhouding is de levensduur van een kasteelruïne echter beperkt. Om die reden  is het juist voor de ruïnes ook  van groot belang om regelmatig onderhoud te plegen. Door de vervallen staat zijn kasteelruïnes kwetsbaarder voor weersinvloeden dan intacte gebouwen. Te denken valt bijvoorbeeld aan het inwateren van historisch metselwerk en overmatige begroeiing. Voorbeelden van werkzaamheden ten behoeve van consolidatie zijn het verwijderen van schadelijke begroeiing, het vastzetten van losgeraakte stenen, plaatselijk herstel van voegwerk en het herstellen van de constructie. Ook kunnen (tijdelijke) constructies worden aangebracht, zoals de overkapping van de toren van het kasteel De Bleijenbeek in Afferden (provincie Limburg). Daarbij is het van groot belang om te achterhalen of het aanbrengen van een constructie geen nadelige effecten op kan leveren voor het object. De brochure Een toekomst voor kasteelruïnes, in 2012 uitgebracht door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, geeft meer informatie.